język i mowa znaków Komanczów

Komancze mowia jezykiem nalezacym do rodziny jezykowej Uto-Azteckiej.
Jezykiem tym mowia nastepujace plemiona indianskie zamieszkujace USA:

Wschodni Szoszoni (obecnie zyjacy w stanie Wyoming)

Zachodni Szoszoni (stany: Nevada, Idaho, Utah)

Komancze 

Polnocni Pajuci (Idaho, Utah, Nevada)

Poludniowi Pajuci (Nevada)

Utahowie (Utah, Kolorado)

Pimowie (Arizona)

Papago (Arizona)

Hopi (Nowy Meksyk)
i kilka mniejszych plemion.W Meksyku jezykiem Uto-Azteckim posluguja sie:

Tarahumara 

Yaqui i Mayo

Nahuan 
i kilka mniejszych plemion.

Co ciekawe tylko Komancze mowili tym jezykiem na preriach ameryk.
A propos, sojusznicy Komanczow, Indianie Kiowa, mowili jezykiem z
grupy jezykowej Kiowa-Tanoan.

W 18 i 19 wieku wielu Komanczow, szczegolnie tych Poludniowych i Zachodnich, mowilo lamanym jezykiem hiszpanskim. Niektorzy Wschodni Komancze wladali jezykiem francuskim. W okresie zycia w rezerwacie Komancze blizej poznali jezyk angielski. Z tym ostatnim jezykiem Komancze zapoznali sie juz wczesniej, glownie podczas spotkan z handlarzami i zolnierzami w fortach Teksasu. Niestety zolnierze nie byli dobrymi nauczycielami. Po jednej z takich "lekcji" wodz Komanczow chcial pochwalic sie swoja znajomoscia jezyka ang. i tak powital jednego z oficerow: "Ja byc duzy skurw***n, Ty byc wiekszy skurw***n. My wypalic fajka pokoju." (ang: I be big motherfucker, you be bigger motherfucker. Let's smoke a pipe.)

Oto niektore slowa Komanczow tlumaczone na jezyk polski :
- - - - - jeden - Sumu
- - - - - dwa - Wahaatu
- - - - - trzy - Pahiitu
- - - - - cztery - Hayarokwetu
- - - - - piec - Mo'obetu
- - - - - mezczyzna - Tenahpu
- - - - - starszy brat - Pavi
- - - - - mlodszy brat - Tami
- - - - - kobieta - Wa'ipu
- - - - - slonce - Taabe
- - - - - ksiezyc - Mua
- - - - - woda - Paa
- - - - - pies - Sarii
- - - - - wilk - Tseena
- - - - - koń - Puuku
- - - - - bizon - Tasiwóo
- - - - - niedzwiedz - Wasápe
- - - - - puma - Pia wa'óo
- - - - - szop pracz - Paruuku
- - - - - zajac - Tamu
- - - - - skunks - Pisuníi
- - - - - wiewiorka - Wokohwi
- - - - - orzel - Kwihnai
- - - - - sowa - O'ó
- - - - - kruk - Tuwikáa
- - - - - wrobel - Huutsuu
- - - - - ryba - Peekwi
- - - - - waz / zmija - Kwasinabóo

- - - - - glowa - Paapi
- - - - - stopa - Naape
- - - - - brzuch - Sapu
- - - - - dlon - Mo'o
- - - - - palec - Tutsihtsuka
- - - - - wlosy - Piahp
- - - - - usta - Tuupe
- - - - - nos - Muubi
- - - - - ucho - Naki
- - - - - malpy - Kwasi Taivo (doslownie: ludzie z ogonami :-)

Aby porozumieć sie z plemionami mowiacym innym jezykiem Komancze, tak jak prawie wszyscy Indianie prerii, uzywali jezyka znakow. 
Wg. Krystyny Jarzabek "Zarówno Indianie, jak i naukowcy, uwazaja "mowe" gestów za niezwykle latwa. Wynika to, byc moze, stad, ze wiele z tych gestów wizualnie bardzo przypomina to, co nazywa, moze sie tez z nazywanym obiektem kojarzyc badz nawiazuje do dzialan typowych dla danej czynnosci. 
I tak na przyklad skrzyzowanie przed soba na ksztalt stozka, na wysokosci dolnej czesci twarzy, krawedzi palców wskazujacych oznacza tipi, czyli rodzaj namiotu, w jakim niekiedy mieszkali Indianie. Nasladowanie przygietymi palcami czynnosci czesania wlosów - od czubka glowy do ramienia - stanowi odpowiednik wyrazu kobieta. Nalozenie rozchylonych dwóch palców prawej dloni - wskazujacego i srodkowego - przy pozostalych palcach przykurczonych, na wewnetrzna krawedz lewej dloni, sygnalizuje pojecie kon. Rozchylone palce przywodza tutaj na mysl nogi jezdzca siedzacego na koniu." (Jarzabek - Bezglosny Jezyk Indian)
Nazwy plemion w jezyku znakow wyrazano poprzez odpowiedni uklad dloni i palcow. I tak np. imitowanie ruchu weza oznaczalo "Szoszoni", a ruch weza poruszajacego sie do tylu znaczylo "Komancze." (Jedna z nazw Szoszonow byla Snakes, czyli Węże. A Komancze byli po prostu ta częścią Szoszonow-Wezy, ktora sie oddzielila od plemienia.

indiańskie nazwy miesięcy Pottawatomi

JANUARY -    mkokisis                księżyc niedźwiedzi
FEBRUARY -   Mnokesis                month of rabbit conception
MARCH -      cicakkises              month of the crane
APRIL -      -
MAY -        Te'minkeses             księżyc truskawek
JUNE -       Msheke'kesis            księżyc żółwia     
JULY -       We'shkitdaminkese       księżyc młodej kukurydzy
AUGUST -     e'mnomukkises           month of the middle     
SEPTEMBER -  -
OCTOBER -    e'sksegtukkisis         księżyc pierwszego mrozu
NOVEMBER -   Pne'kesis               księżyc indyka i uroczystości 

DECEMBER -   -

dziejów pieśń

Jak srebrzystą pajęczyny nić

historie plecie czas.

Jak mgła jesienna napływa dziejów pieśń.

O jedności tego co żyje.

O matce ziemi.

O życiu i wierności.

O śmierci i miłości.

Indianie obrazy

jak Indianie komunikowali się na odległość

Indianie Równin posiadali pomysłowe sposoby przekazywania sobie wiadomości na odległość, wykorzystując czystosc i przejrzystosc powietrza. W bezchmurne, bezwietrzne dni posługiwali się umownymi znakami dymnymi, które mogli przekazywać na znaczne odległosci nawet w okolicach górzystych bądź zadrzewionych.  W tym celu rozpalali ognisko, posługując sie wyschniętym  nawozem bizonim lub sucha trawa. Ognisko nakrywali skóra albo derka, odpowiednio uchylając ja wypuszczali w powietrze kłęby czarnego dymu. W nocy natomiast przekazywali informacje za pomocą błysków ognia.
Na mniejsze odległosci porozumiewali sie za pomoca białych skór, derek lub koszul, machając
nimi w umowny sposób. Po nawiązaniu kontaktów z białymi ludzmi Indianie tak e posługiwali się lusterkami i wypolerowanymi płytkami metalowymi, których ostre błyski docierały na odległość około półtora kilometra.



"Złoto Gór Czarnych"

indiańskie nazwy miesięcy - Navajo

JANUARY ATSAH-BE-YAZ MAŁY ORZEŁ

FEBRUARY  WOZ-CHEIND   SQUEEKY VOICE
MARCH   TAH-CHILL   MAŁA ROŚLINA
APRIL   TAH-TSO   DUŻA ROŚLINA

MAY   TAH-TSOSIE   MAŁE SADZENIE
JUNE   BE-NE-EH-EH-JAH-TSO  DUŻE SADZENIE
JULY   BE-NE-TA-TSOSIE  SMALL HARVEST
AUGUST   BE-NEEN-TA-TSO   DUŻE ŻNIWA
SEPTEMBER  GHAW-JIH   POŁOWA
OCTOBER  NIL-CHI-TSOSIE   MAŁY WIATR
NOVEMBER  NIL-CHI-TSO   DUŻY WIATR
DECEMBER  YAS-NIL-TES   SKORUPA ŚNIEGU

miałam być

Wojownikiem miałam być,

lecz nie wyszło znów mi.

Niezwyciężoną miałam być,

lecz zabrakło sił.

Idealna miałam być,

lecz nie mam już szans.

Kochać nad życie miałam Was,

lecz nie umiem mocno tak.

Tylko to życie kochać,

tylko to umiem.

Indianie obrazy

indiańskie sztandary

Indianie Wielkich Równin posiadali sztandary wojskowe, które zabierali je ze sobą  na wyprawy wojenne. Sztandar był to  długi kij,obszytego w górnej części pasem ze skóry lub materiału przymocowywano do niego pióra , godła i przedmioty uwa żane za święte.

"Złoto Gór Czarnych"

indiańskie nazwy miesięcy Kiowa

EARLY FEBRUARY -   LITTLE BUD MOON                        (KAGUAT P'A SAN)
EARLY MARCH -      BUD MOON                               (KAGUAT P'A)
EARLY APRIL -      LEAF MOON                              (AIDEN P'A)
LATE APRIL -       SUMMER AGANTI: I'LL MAKE IT HOT SOON   (PAI AGANTI)
LATE MAY -         SUMMER TEPGAN: GEESE GO NORTH          (PAI TEGPAN P'A)
JUNE -             SUMMER MOON                            (PAI GANHINA P'A)
LATE JULY -        LITTLE MOON OF DEER HORNS DROPPING OFF (TAGUNOTAL P'A SAN)
AUGUST -           YELLOW LEAVES MOON                     (AIDENGUAK'O P'A)
SEPTEMBER  -       MOON WHEN THE LEAVES FALL OFF
EARLY OCTOBER -    TEN-COLDS MOON                         (GAKINAT'O P'A)
LATE OCTOBER  -    WAIT UNTIL I COME                      (AGANTI)
LATE NOVEMBER -    GEESE-GOING MOON                       (TEPGAN P'A)
LATE DECEMBER -    REAL GOOSE MOON                        (GANHINA P'A)

W Górach Czarnych

W Górach Czarnych,

gdzie strumień niesie dziejów pień.

W Górach Czarnych,,

gdzie wiatr opłakuje plemion śmierć.

W Górach Czarnych,

gdzie sosna pod szkielet tipi się pnie.

W Górach Czarnych,

gdzie bizon przychodzi złożyć kości swe.

W Górach Czarnych,

gdzie wymarłe zwierzęta ukryły oblicza swe.

W Górach Czarnych        
pod skałą żółte kamienie kryją się.
W Górach Czarnych,
gdzie wśród nagich szczytów orzeł gniazdo ma.
W Górach Czarnych,
gdzie Indianin odnajduje życia sens.
W Górach Czarnych,
gdzie siedziba duchów jest.
W Górach Czarnych,
gdzie dzień Twego powrotu zbliża się.





kolejny z moich wierszy

Voices of the Wind - Native American - Beautiful Meditation

małżeństwa Indian

     Wszyscy Indianie Wielkich Równin posiadali zwyczajowe reguły,
wykluczajace zawieranie mał enstwa pomiedzy najbli szymi krewnymi, a w
niektórych plemionach nawet pomiedzy nie spokrewnionymi członkami tego
samego klanu. Jednak e szeroko rozpowszechniony zwyczaj uwzgledniał przy
zawieraniu mał enstwa w wiekszym stopniu koniecznosc zachowania wiezi
rodzinnej ni mał enska zale nosc dwojga ludzi. Tak wiec w celu zachowania
wiezi rodzinnej wdowiec enił sie z siostra swej zmarłej ony (sororat), a wdowa z
bratem zmarłego me a (lewirat). W plemionach utrzymujacych te zwyczaje
męż czyzna mógł tak e o  żenić sie z córka brata własnej ony lub z siostra ojca
własnej żony.

     Indianie Wielkich Równin uznawali wielo enstwo, to znaczy, e jeden
me czyzna mógł miec kilka on (poligamia), jednak e zazwyczaj rzadko miewali
wiecej ni po cztery lub piec, a wiekszosc mał enstw była monogamiczna
(mał enstwo jednego me czyzny z jedna kobieta). W przypadkach wielo enstwa
Indianin nie był krepowany normami sororatu, lecz przewa nie na nastepne ony
brał jej siostry, uwa ajac, e w wiekszej zgodzie beda współ yły z soba siostry ni
kilka nie spokrewnionych kobiet.

      Najbardziej rozpowszechniona forma zawierania mał enstwa u
Indian Wielkich Równin było kupno żony. Fakt kupna nie czynił z kobiety
„nabytego przedmiotu” i w niczym jej nie uwłaczał, wrecz przeciwnie, wysokosc
zapłaty odzwierciedlała wielkosc szacunku me czyzny dla przyszłej ony oraz jej
rodziny. U niektórych plemion narzeczony zamiast zapłaty swiadczył przed slubem
na rzecz przyszłych tesciów ró ne usługi, zupełnie jak wynajety pracownik, przez
okres roku lub dwóch lat, a jeszcze w innych plemionach rodzina narzeczonego i
rodzina narzeczonej obdarowywały sie wzajemnie równowartosciowymi
upominkami z okazji zawierania wiezów mał enskich. Oprócz kupna ony
praktykowano równie uprowadzanie kobiet. Taka forma zawierania mał enstwa
zostawała uznana przez społeczenstwo, je eli zwiazek zawarty w ten sposób okazał
sie trwały.
      Zawarcie mał enstwa nie było krepowane przepisami religijnymi ani
aktami prawnymi, wiec i jego rozwiazywanie nie wymagało zbyt wielkiego
zachodu. W przypadku zamieszkiwania mał enstwa u rodziny me a,
niezadowolony ma po prostu wyganiał one z chaty z wszystkimi nale acymi do
niej rzeczami i kazał wracac do domu jej ojca. Natomiast gdy mał enstwo
mieszkało u rodziny ony, ma zabierał swoje osobiste rzeczy (bron, ubranie,
konia) i odchodził do swej rodziny. Wsród wielu plemion tak me czyzna jak i
kobieta mieli prawo rozwiazywac mał enstwo. Rozwody zdarzały sie dość często,
ale wierna, pracowita żona była rzadko opuszczana przez męż a.

"Złoto Gór czarnych"

łuki Indian

indiański łuk znajdujący się w British Museum

Indianie u ywali stosunkowo krótkich łuków, chocia w czasach

pieszych wedrówek nieco dłu szych. Po zdobyciu koni, podczas jazdy wierzchem

łatwiej mo na było posługiwac sie krótszym łukiem (około 105 cm długości). Łuki

były u ywane przez Indian jeszcze przez długi czas po zdobyciu koni, poniewa

nabijanie przez lufe ówczesnych muszkietów sprawiało wiele trudności, co

uniemoż liwiało szybkie strzelanie. Łuki miały du a przewage nad muszkietami

nabijanymi przez lufe. W czasie koniecznym na ponowne naładowanie muszkietu

wprawny łucznik mógł wystrzelic z łuku od 12 do 15 strzał.

"Złoto Gór Czarnych"

wschodni Komancze - indiańskie nazwy miesięcy

January -   Toh mua                 księżyc roku

            Ukurooma mua -          średni księżyc

February -  Positsu mua -           księżyc deszczu ze śniegiem

March -     Nanabutituikatu mua -   zimny i ciepły księżyc
            Tahpooku mua -          cottonball moon

April -     Tahma mua -             księżyc nowej wiosny

May -       Totsiyaa mua -          księżyc kwiatów

June -      Puhi mua -              księżyc liści

July -      Urui mua -              gorący księżyc

            Pia mua -               obfity księżyc

August -    Tahma mua -             księżyc lata

            Ukuiyuba mua -          księżyc nowej jesieni

September - Taboo mua -             paperman moon
                

October -   Yuba mua -              księżyc pory jesieni

November -  Yubaubi mua -           księżyc przodka zimy
            Aho Tabenihtu mua -     księżyc dziękczynienia

December -  Pia utsu?i mua -        księżyc dużego zimna
            Wahi mua -              wiecznie zielony księżyc

pamiętaj kim jesteś

Lakota makata taka hela
śpiew ci w lesie ptak

Lakota makata taka hela
szepcze ci na prerii wiatr

Pamiętaj kim jesteś
prosi Cię Twa ziemia.

Pamiętaj kim jesteś,
w oczach mustanga lśni.

Lakota makata taka hela
Pamiętaj kim jesteś.
Byś po śmierci
w Krainie Łowów był

Lakota makata taka hela - (lak) kochaj swój kraj, szanuj ziemię

kolejny z moich wierszy

Fire in the Eyes - Native American Music - Apache'

Z życia codziennego Indian

„sprytny me czyzna potrafi zmusic słonce i wiatr, aby pracowały dla niego”

Powiedzenie Szejenów odnosiło sie do wykorzystywania przez Indian
Wielkich Równin słonca i wiatru do suszenia miesa i skór zwierzecych oraz do
sposobu samoczynnego obracania przez wiatr miesa pieczonego nad ogniskiem.
Ów pomysłowy sposób opiekania miesa polegał na tym, e w pobli u ogniska
wkopywano w ziemie gruba gałaz, której drugi, rozwidlony koniec wystawał do
góry. Na tym rozwidleniu opierano długi kij, którego jeden koniec przygwo d ony
był do ziemi, podczas gdy drugi wznosił sie do góry tworzac z ziemia kat ostry. Na
górnym koncu kija zawieszano na długim rzemieniu kawał miesiwa, zwisało ono
nieco z boku płonacego ognia, a wiec z dala od dymu. Posrodku rzemienia
przymocowywano wachlarzowata cienka deseczke. Dzieki niej nawet najl ejszy
podmuch wiatru skrecał rzemien, jednoczesnie obracajac mieso, gdy zas wiatr
ustawał, rzemien rozkrecał sie samoczynnie obracajac mieso w odwrotnym
kierunku. W ten sposób miesiwo opiekało sie równo ze wszystkich stron bez
pomocy rak ludzkich.

"Złoto Gór Czrnych"

indiańskie nazwy miesięcy - wschodni czirokezi

nvda kanawoga -             zimny księżyc
nvda kola -                 księżyc kości 
nvda unole -                księżyc wiatru 
nvda atsilusgi -            księżyc kwiatów
nvda gahlvsga               księżyc sadzenia
nvda seluitseiyusdi -       księżyc zielonej kukurydzy
nvda utsi'dsata' -          księżyc kukurydzy w TASSEL
nvda seluuwa`nűń`sa -       księżyc dojrzałej kukurydzy
nvda udatanvagisdi ulisdv - księżyc końca owoców
nvda udatanűń -             księżyc orzechów
nvda tsiyahloha -           HARVEST MOON
nvda ganohalidoha -         księżyc łowów
nvda gutiha -               księżyc śniegu 

Idę

Nic nie trwa wiecznie
prócz nieba i gór,
tak mówią starsi mego plemienia


Idę,
biorę mego mustanga.
Idę,
biorę łuk i strzały.
Idę,
biorę tomahawk do ręki.
Idę, 
maluję twarz w wojny barwy.
Idę,
po wolność dla tego w co wierzę.
Idę,
po wolność na wieki po śmierci



Nic nie trwa wiecznie
prócz nieba i gór,
tak mówią starsi mego plemienia